Rodzina w Islamie

Rodzina w Islamie
Amna Łaban

Rodzina stanowi podstawową jednostkę wspólnoty muzułmańskiej zorganizowanej na wzór „małego społeczeństwa”. Około 1/3 prawnych przepisów Świętego Koranu dotyczy rodziny właśnie i jej prawidłowego działania. Prawa i obowiązki, które niesie ze sobą życie rodzinne, mają na celu stworzenie takich postaw i zachowań, które islam pragnie pielęgnować w każdym społeczeństwie. Podkreśla nową równowagę w odniesieniu do ról i relacji istniejących między mężczyzną i kobietą, młodym a starszym, bliskim i dalekim krewnym, między dyscypliną a samowolą, między społeczną kontrolą a indywidualną ostrożnością.

Rodzina muzułmańska obejmuje wielu członków, a system wzajemnych odniesień określa różną ich pozycję. Składa się ona bowiem nie tylko z rodziców i dzieci, jaki to model wypracowany został i funkcjonuje na Zachodzie, ale zazwyczaj obejmuje trzy lub cztery pokolenia. Odnośnie do prawa muzułmańskiego one też mają prawo do spadku, a więc są integralną częścią rodziny, a nie jej poboczną częścią.[1]

Z muzułmańskiego punktu widzenia rodzina jest najmniejszą komórką społeczną, której zadaniem jest wzbogacenie ludzkości o nowych członków oraz zapewnienie trwałości i ciągłości gatunku. Jest ona zatem prawdziwym miernikiem pozycji narodów i społeczeństw pod względem socjologicznym, moralnym, ekonomicznym i cywilizacyjnym. Rodzina to pierwsze ogniwo – pozytywnie bądź negatywnie – kształtujące psychiczną osobowość człowieka.[2]

Temat rodziny nabiera szczególnego znaczenia zwłaszcza obecnie, gdy coraz bardziej rozpowszechniają się czynniki zagrażające jej istnieniu. Rozpad zaś tej podstawowej komórki zwiastuje w następnej kolejności szybki upadek cywilizacji.

Współczesne społeczeństwo wydaje się być bardziej narażone na wpływ zarówno zewnętrzny, jak i wewnętrzny, na zniszczenie od samych podstaw. Najłatwiej jest uderzyć w podstawę, zwłaszcza gdy jest ona tak delikatna i szczególnie podatna na działanie sił destrukcyjnych.[3]

Obserwując słabnącą pozycję rodziny w społeczeństwach Europy i Ameryki, warto przyjrzeć się alternatywnemu podejściu do tego tematu w odmiennym kręgu kulturowym – tradycji islamu.
W celu uporządkowania tematu, praca ta podzielona została na cztery części, w których kolejno prezentowane będą poszczególne, związane z zagadnieniem rodziny w kontekście islamu, tematy. Na początku nie może zabraknąć kontekstu religijnego, który wszechobecny jest w życiu każdego muzułmanina, zwłaszcza w jego życiu rodzinnym. W drugiej części pracy przedstawione zostały podstawowe prawa i zasady rządzące rodziną muzułmańską, jak choćby struktura rodziny. Część trzecia poświęcona została instytucji małżeństwa. W niej zaprezentowane zostały podstawowe prawa i obowiązki małżonków względem siebie oraz względem nowej komórki, którą wspólnie tworzą. Część czwarta, a zarazem ostatnia poświęcona została celom i zadaniom, które postawione zostały przed rodziną muzułmańską, a których wypełnienie stanowi podstawę rozwoju zdrowego społeczeństwa opartego o zasady wiary, miłości i wspólnoty.

Wiara, jako podstawa społeczna

Na kulturę muzułmańską w pewnym stopniu wpływają siły zewnętrzne, jak choćby sytuacja na świecie, w poszczególnych krajach, w których społeczności muzułmańskie występują, ale ostatecznie jest sama w sobie ogromnym potencjałem. Stąd taki a nie inny układ pracy, mający na celu ułatwienie pojęcia natury systemu życia opartego na religii islamu. W oderwaniu od podstaw wiary i rozłożeniu na elementy mogłaby być ona niezrozumiała. Dlatego też rodzina muzułmańska powinna być rozpatrywana i analizowana na płaszczyźnie muzułmańskiego światopoglądu.

Islam czyni wiarę i religię podstawą społeczeństwa oraz głównym motorem napędzającym poszczególne elementy życia człowieka. Choć grupy społeczne i wspólnoty utworzone zostały na podstawie ras, pochodzenia etnicznego i geograficznego, w islamie odnaleźć można formę organizacji wywodzącą się z wiary w Jedynego Boga właśnie. Oddanie się religii jednoczy ludzi we wspólnotę wierzących i zbliża ich do Boga. Muzułmańskie pojęcie ummy nie jest oparte na rasie, języku, położeniu geograficznym bądź też przynależności polityczno – gospodarczej. Społeczeństwo muzułmańskie oparte jest na braterstwie w wierze. Ktokolwiek wierzy w Allaha Jedynego i Jego Proroka Muhammada (PZN), wyznaje islam, jego ideologię, jest częścią tej wspólnoty, niezależnie od rasy, języka czy pochodzenia.

Ta idea – nowa zasada współistnienia – jest w stanie skupić całą ludzkość. Pojęcie społeczeństwa ideologicznego, jakim jest właśnie społeczność muzułmańska, jest nie tylko moralnym nakazem czy nauką, posiada ono wymiar społeczny, polityczny i prawny. Tworzy nową infrastrukturę dla relacji człowiek – wiara. Daje ono początek instytucjom społecznym od rodziny poczynając, a na państwie kończąc.

Badacze podkreślają, iż w islamie nie można odseparować pojęć religii i etyki, zaś umysł żadnego muzułmanina nie rozróżnia takich przeciwieństw jak „religijny – świecki”, „sacrum – profanum” czy „kościół – państwo”. Egzystencja człowieka odznacza się całym kompleksem zachowań, do kontroli których niezbędny jest całościowy system, stanowiący integralną syntezę religii, moralności i prawa. W prawie muzułmańskim każde działanie może być ocenione według pięciostopniowej skali klasyfikacji uczynków, których skutki nie ograniczają się jedynie do doczesności, ale również mają wpływ na życie przyszłe. W takim ujęciu szari`at stawia przed człowiekiem cele znacznie wykraczające poza jego bezpośrednią świadomość czasu i przestrzeni, czyniąc z każdego ludzkiego postępowania akt, którego bezpośrednie konsekwencje mają wymiar prawny, religijny i moralny.[4]

Podstawowe zasady

Rodzina to instytucja dana i nakazana przez Boga. Istnieje bardzo silny związek reguł rodzinnych z najświętszymi obowiązkami i wysokim stopniem wiary, czego dowodem może być choćby fakt występowania w tych samych wersetach Koranu zasad dotyczących rodziny wraz z religijnymi dogmatami[5]: „Nie jest pobożnością, że zwracacie twarze ku wschodowi i ku zachodowi. Lecz prawdziwie pobożny jest: kto wierzy w Boga i w Dzień Ostatni; w aniołów, w Księgę i w proroków; i ten, kto rozdaje majątek – mimo umiłowania go – bliskim krewnym, sierotom i biedakom, podróżnemu i żebrzącym, i na wykup niewolników; i ten, kto odprawia modlitwę; i ten, kto daje jałmużnę; i ci, którzy wypełniają swoje zobowiązania, kiedy się zobowiązali; i ci, którzy są cierpliwi w nieszczęściu i przeciwności, i w czasie niebezpieczeństwa; oto ci, którzy są szczerzy w wierze. Oni są prawdziwie bogobojni!”[6]

Związek ten udowadnia, że zasady funkcjonowania rodziny emanują z doktryny społeczności muzułmańskiej (ummy), jej religii i obyczajów.[7] Wiara sama w sobie stanowi natomiast podstawę rodziny. Muzułmaninowi nie wolno zawrzeć związku z nie-muzułmanką[8], choć wyjątkiem jest małżeństwo z przedstawicielką Ludu Księgi – chrześcijanką lub żydówką, jeśli wierzą w Księgi Objawione i mają do pewnego stopnia podobne poglądy na życie. Muzułmanka natomiast nie może zawrzeć związku z nie-muzułmaninem, chyba że przyjmie on islam. Rodzinę tworzyć powinni partnerzy, którzy mają takie same zapatrywanie na życie i moralność, i którzy uczestniczą w życiu jako współtowarzysze.[9] Faktem jest, że główną zasadą, którą powinni się kierować jest ta objawiona w Koranie: „złe kobiety – dla złych mężczyzn: źli mężczyźni – dla złych kobiet! Dobre kobiety dla dobrych mężczyzn; dobrzy mężczyźni dla dobrych kobiet”.[10]

Rodzina nie powstała poprzez ludzkie eksperymenty na zasadzie prób i błędów, lecz zaistniała wraz ze stworzeniem człowieka. Ludzkość jest jej produktem, a nie na odwrót. W Koranie Allah mówi: „O ludzie! Bójcie się waszego Pana, który was stworzył z jednej istoty i stworzył z niej drugą do pary: a z nich dwojga rozprzestrzenił wiele mężczyzn i kobiet. Bójcie się Boga, o którego jedni drugich pytacie, szczególnie w sprawach więzów pokrewieństwa! Zaprawdę Allah was obserwuje.”[11]

W innym zaś miejscu więzi między kobietą i mężczyzną – przepełnione spokojem, miłością i łaską – zostały określone „znakami Boga”[12]. Instytucja małżeństwa natomiast, a zarazem i rodziny, polecone zostały jako „droga Proroków”[13]. O tym, iż rodzina jest daną od Boga jednostką społeczeństwa świadczyć mogą również powiedziane przez Proroka Muhammada słowa: „Małżeństwo jest częścią sunny. Ktokolwiek odrzuca moją sunnę, ten nie jest z nas.”

Rodzina to część porządku społecznego. Na wierze islamu opiera się rodzina, która nie kieruje się wyłącznie płytkimi wrażeniami lub potrzebami seksualnymi. Islam ustanawia ideologiczny związek z wysokim poczuciem moralności, poświęceniem dla spełnienia swej roli na ziemi, celowo ukierunkowany na innych. Dyscyplina i porządek, którymi się charakteryzuje nie są z góry narzucone, ale wypływają z poświęcenia jednostki względem wartości i ideałów religii. W społeczeństwie muzułmańskim dominuje odpowiedzialność, cały system społeczny natomiast działa ku wzmocnieniu swojej elementarnej jednostki, którą jest rodzina właśnie.

Rodzina muzułmańska składa się z trzech warstw. Do pierwszej należą: mąż, żony i ich dzieci oraz rodzice. Druga to bliscy krewni, którzy mieszkają z rodziną lub nie, mają wobec siebie określone prawa, swobodnie poruszają się po domu, a z którymi małżeństwo jest zakazane. Dysponują oni prawem do zasobów finansowych i uważani są za mahram – tzn. osoby, z którymi małżeństwo jest zakazane. Wspólne dzielenie radości, smutków, nadziei i lęków stanowi rdzeń każdej rodziny, a związek oparty na tej zasadzie powstaje z pokrewieństwa oraz więzów braterskich. Relacje oparte na pokrewieństwie obejmują ojca, matkę, dziadków, babcie i innych bezpośrednich potomków, tzn. synów, córki, wnuków, wnuczki. Relacje drugiego stopnia pokrewieństwa obejmują siostry ojca i matki, ale nie dotyczą już ich potomstwa. Związki oparte na bliskości natomiast dotyczą teściowej, teścia, matki teściowej i jej ojca, córek żony, synów męża lub jego wnuczek, wnuków, prawnuczek, prawnuków, żony syna, żony wnuka, męża córki oraz przybranego ojca i matki. Tak zbudowana jest rodzina muzułmańska z punktu widzenia najbliższych i dalszych powiązań.[14]

Rodzinę chroni zakaz stosunków seksualnych poza małżeństwem. Cudzołóstwo i zdrada małżeńska są zakazane i surowo karane. Aby zapobiec choćby możliwości powstania jakichkolwiek poza- czy przedmałżeńskich kontaktów, islam blokuje wszystkie drogi i środki je ułatwiające. Stąd choćby system określonych zasad względem ubioru, sposobu zachowania, zawieranie umów między płciami, które chronią rodzinę właśnie i zamykają możliwości prowadzące do nielegalnych kontaktów czy masowych kontaktów między płciami w społeczeństwie.

Instytucja małżeństwa

Islam zachęca do małżeństwa. Według uczonych, małżeństwo w prawie muzułmańskim posiada zarówno aspekt oddawania czci Bogu, jak i transakcji między ludźmi, którą jest swoista umowa małżeńska. W rozumieniu pierwszym małżeństwo jest aktem, w którym małżonkowie obdarzają się wzajemnie miłością i pomocą, podejmują wysiłek przedłużenia ludzkiego gatunku i wychowania swojego potomstwa na prawdziwe sługi Boga. Słynna wypowiedź Proroka Muhammada głosi: „Kto zawarł małżeństwo, ten wypełnił połowę swojej religii, niech więc bojaźń Boga będzie drugą połową”.[15] W drugim kontekście natomiast małżeństwo jest kontraktem, który zezwala na legalne stosunki seksualne oraz reguluje wzajemne prawa i obowiązki małżonków, jak i ich potomstwa.

Małżeństwo postrzegane jest jako przystań spokoju i harmonii, w której partnerzy powinni znaleźć satysfakcję zarówno dla swych fizycznych, jak i emocjonalnych potrzeb. „I z Jego znaków jest to, iż On stworzył dla was małżonków z was samych, abyście mogli żyć z nimi w spokoju; i ustanowił między wami miłość i miłosierdzie”.[16] Tak więc, małżonkowie, obdarzając się wzajemnie miłością i miłosierdziem, dostarczają sobie wzajemnie przyjemności, które prowadzą do wewnętrznego wyciszenia i komfortu psychicznego.[17] Bliskość i intymność stosunków między małżonkami natomiast oddają słowa Koranu: „One są ubiorem dla was, A wy jesteście ubiorem dla nich”[18]. Słowa te podkreślają podobieństwo małżonków, ich jedność i coś ważniejszego i bardziej szlachetnego niż prawna równość. Zarówno mąż, jak i żona, zostali opisani jako odzież dla siebie nawzajem. Odzież stanowi tę najbliższą ciału część świata zewnętrznego, która staje się częścią istnienia człowieka. Podobnie jest z bliskością między małżonkami. Oni są dla siebie opiekunami i obrońcami, tak jak ubiór jest naszą obroną i ochroną. Słowa te interpretować można od fizycznej i emocjonalnej bliskości współmałżonków poczynając, poprzez duchowe i intelektualne uzupełnianie się, kończąc na wzajemnym wsparciu i przezwyciężaniu własnych słabości. Jak ubiór jest jedną z podstawowych potrzeb człowieka w ciągu całego jego życia, tak i zawarcie związku małżeńskiego spełnia wiele zasadniczych ról w egzystencji jednostki. Każdy z partnerów posiada określone zdolności i możliwości przyczyniając się do efektywnego pokonywania trudności i uzupełniania braków. Podobnie jak ubranie, chroniące nagość człowieka i zabezpieczające jego ciało przed wpływem z zewnątrz, tak i partnerzy stanowią dla siebie ochronę, obronę przed ujawnieniem własnych słabości i niedoskonałości.[19] „Z każdej rzeczy stworzyliśmy parę”[20] – ten fragment Świętej Księgi, w którym przekazana została fundamentalna zasada funkcjonowania par w świecie, opisuje idealne dopasowanie i uzupełnianie się płci przeciwnych, idealną harmonię w małżeństwie. „Chwała niech będzie Temu, który stworzył wszystkie pary, jakie wydaje ziemia”[21], „i że to On stworzył parę – mężczyznę i kobietę”.[22]

Małżeństwo, zbudowane na miłości i wzajemnym szacunku, jest więc podstawą dla stworzenia dobrze funkcjonującego i zdrowego społeczeństwa, jego zalążkiem. Jednostki zobowiązane są do wykonywania swoich ról zarówno w kręgu szeroko pojętego grona rodzinnego, jak i w obrębie danego systemu społecznego.[23] I choć wielokrotnie podkreślana jest równość kobiety i mężczyzny, jako istot ludzkich, nie oznacza to jednak braku rozróżnienia ich ról właśnie. Nie są pochwalane nieograniczone, swobodne kontakty przedstawicieli obu płci, a wręcz uważana jest za sprzeczną z przypisanymi im funkcjami. Najważniejszym, choć nie jedynym, obowiązkiem kobiety jest zadbanie o dom i rodzinę, o odpowiedni jej rozwój i działanie, wychowanie dzieci i troska o relacje wewnątrz rodziny. Obowiązek utrzymania rodziny spada natomiast na męża. Funkcjonalne rozdzielenie zadań, jak to ma miejsce również w wielu instytucjach społecznych różnego rodzaju, uważane jest za istotę sprawnego działania i utrzymania moralnego i społecznego „zdrowia” i harmonii.[24]

Różnice w prawach i obowiązkach małżonków wynikają jedynie z ich odmiennej struktury fizycznej, biologicznej, psychicznej i hormonalnej. Nie jest to, jak głoszą niektórzy przeciwnicy islamu, wyraz niższej pozycji kobiety, a wręcz przeciwnie – zapewnia jej uprzywilejowany status. Można tu choćby wspomnieć opowieść o tym, jak pewien człowiek spytał Proroka Muhammada: „Powiedz mi Wysłanniku Boga, kto jest dla mnie najbliższym człowiekiem? – Twoja matka. – A po niej? – Twoja matka. – A po niej? – Twoja matka. – A po niej? – Twój ojciec.” Islam, uznając niezależną i odmienną osobowość kobiety, przyznał jej prawa, które służą przede wszystkim ochronie jej interesów. W Koranie i sunnie odnaleźć można wiele fragmentów podkreślających równość kobiet i mężczyzn, przykładowo jako partnerów w prokreacji, w uznaniu ich duchowych aspiracji oraz ponoszeniu tej samej odpowiedzialności za popełnione czyny, identycznym prawie do dysponowania swoją własnością i zawieraniu legalnych kontraktów handlowych, prawie do swobodnego wyrażania opinii oraz równego dostępu do edukacji.[25]

Do podstawowych praw obojga małżonków należy dobre, zgodne i przyjemne pożycie małżeńskie. Zalecane jest przez prawników wszystkich szkół, aby mąż i żona, obdarzając się wzajemnie miłością i zaufaniem, odnosili się do siebie z szacunkiem, lojalnością i bezinteresownością. Jedna z generalnych zasad prawa muzułmańskiego, oparta na sunnie, głosi „Nie krzywdzić i nie szkodzić”, więc małżonkowie powinni unikać sytuacji, które mogą zranić partnera.[26] Powinno ich ponadto cechować współdziałanie w czynieniu dobra i walce ze złem, wzajemny respekt, zdolność wybaczania popełnionych przez partnera błędów, dbanie o obopólne i indywidualne interesy, wspólne przeżywanie dobrych i złych chwil, unikanie sytuacji, które mogą wywołać u partnera zazdrość lub nienawiść, powstrzymywanie się od działań, których rezultatem jest poczucie u małżonka wstydu, złości lub niższej wartości, wdzięczność za okazywaną dobroć i odpłacanie tym samym, unikanie wszystkiego co może przyczynić się do pogorszenia pożycia małżeńskiego oraz wszechstronne działania na rzecz uszczęśliwiania współmałżonka. Powyższe podstawy prowadzą do harmonijnego i szczęśliwego życia oraz poczucia spełnienia i satysfakcji, których wynikiem jest osiągnięcie przez małżonków zalecanego w Koranie spokoju.[27]

Odmienne role, które islam nakłada na oboje małżonków związane są z naturalnymi predyspozycjami każdego z nich do pełnienia odpowiednich funkcji w rodzinie. Prorok Mahomet powiedział: „Kobieta jest strażnikiem ogniska domowego swojego męża oraz opiekunem dzieci i o to będzie zapytana”.

Rodzina – jej cele i zadania

Jakie funkcje powinna spełniać rodzina muzułmańska w stosunku do samej siebie, jak i społeczeństwa, w którym funkcjonuje? Nie jest przecież powołana tylko w celu prokreacyjnym, choć jednym z jej zadań jest zachowanie gatunku. Tworzy jednocześnie podstawę dla struktury społeczno – kulturowej i samowystarczalny mechanizm zapewniający społeczną, ideologiczną i kulturową równowagę we wszystkich jej warstwach.

Przetrwanie kultury i właściwie całego rodzaju ludzkiego zależy od prawidłowego działania mechanizmu podtrzymującego nasz gatunek. Proces podtrzymania gatunku natomiast wymaga stabilnej struktury, jaką jest właśnie rodzina. Mężczyzna, kobieta i dziecko potrzebują stałej i trwałej instytucji, która zapewni prawidłowy rozwój oraz funkcjonowanie im i całej ludzkości.[28] Jak objawione zostało w Świętym Koranie: „O, ludzie! Bójcie się waszego Pana, który was stworzył z jednej istoty i stworzył z niej drugą do pary: a z nich dwojga rozprzestrzenił wiele mężczyzn i kobiet”[29].

Podstawowa komórka społeczna jaką jest rodzina ma na celu również ochronę moralności. Instynkt seksualny jest potrzebą naturalną i twórczą. Jednak w przypadku kobiety i mężczyzny pochodzą jeszcze pewne jego szczególne aspekty. Zwierzęta powoływane są do prokreacji przez determinowany szczególnymi porami i cyklami płodności, natomiast u człowieka ta potrzeba trwa cały czas. Kontrola i regulacja tej seksualności są istotne dla zdrowego życia, nawet w rozumieniu czysto biologicznym. Na innych płaszczyznach stają się nawet bardziej znaczące, jednak ani zupełna wstrzemięźliwość, ani możliwość nieograniczonych kontaktów seksualnych nie prowadzą do stabilizacji i zdrowego życia. Jak wspomniane zostało wcześniej, islam zabrania wszelkich kontaktów pozamałżeńskich. Zachęca natomiast do legalnego związku, który umożliwia zaspokojenie naturalnych potrzeb, pozwala cieszyć się nimi zachowując tym samym granice odpowiedzialności. Małżeństwo staje się zatem naturalnym mechanizmem ochronnym przed rozpustą oraz kontrolnym dla wszelkich potrzeb.[30] Jak czytamy w Koranie: „Bierzcie je sobie za żony za zgodą i obdarowujcie dobrocią, żeby były szczere, a nie rozpustne, i dobrze się prowadziły”[31]. W odniesieniu do mężczyzn natomiast: „Dzisiaj są was dozwolone dobre rzeczy (…) I kobiety cnotliwe spośród wierzących, i kobiety cnotliwe spośród tych, którym została dana Księga przed wami, jeśli daliście im należny posag jako ludzie uczciwi, a nie rozpustni, biorący je sobie jako nałożnice”[32].

Innym jeszcze celem, dla którego zakładać powinno się rodzinę, jest uzyskanie psychicznej, emocjonalnej i duchowej relacji z partnerem. Wzajemne relacje między członkami rodziny, a w szczególności między mężem i żoną, nie są czysto praktyczne. Stanowią związek duchowy, którego owocem jest miłość, dobroć, łaska, współczucie, obopólne zaufanie, poświęcenie, wsparcie i pociecha. Poprzez rodzinę i wzajemne w niej kontakty dochodzi do samoistnego rozwoju tych właśnie cech a dzięki temu także do rozwoju najlepszych spośród zalet ludzkich. Potencjał duchowy kobiety i mężczyzny rozwijać się może w pełni jedynie w rodzinie. W procesie wychowania wcielane są dzieciom uczucia partnerstwa, miłości, współczucia, poświęcenia dla innych, tolerancji i dobroci. To właśnie rodzina tworzy odpowiedni klimat do rozwoju i spełnienia osobowości jej członków, do umocnienia ich charakterów.[33]

Rola tworzenia i kreowania społeczeństwa pozostaje jednakże niepełną bez nieodłącznej części tegoż procesu, a mianowicie wychowania, edukacji, kształtowania światopoglądu, charakteru, stopniowego przygotowywania w sprawach religii i wkroczenia w społeczeństwo. Oczywiście fakt obejmowania swym zasięgiem tak wielu różnych aspektów przez życie rodzinne sprawia, iż jest to praca niezmiernie czasochłonna. Jednakże prowadzi zawsze do jednego celu – do uspołecznienia jednostek. Prorok Muhammada w wielu hadisach odnosi się do tego właśnie zadania, jakie postawione zostało przed rodziną – podstawowego organu uspołeczniającego. Mówi mianowicie, iż każde dziecko rodzi się muzułmaninem, a dopiero rodzice czynią z niego chrześcijanina, wyznawcę judaizmu czy politeistę. „Ze wszystkiego, co posiada ojciec, najlepsze, co może dać swoim dzieciom to edukacja”, „ktokolwiek troszczył się o trzy córki lub trzy siostry, i zapewnił im odpowiednią edukację, traktował je dobrze dopóki nie stały się samodzielne, zasłużył sobie na raj.” Pierwszy obowiązek dotyczy dzieci i młodszego rodzeństwa, a w dalszej kolejności innych członków rodziny w zależności od okoliczności. Opieka nad rodzicami i starszymi członkami rodziny jest ważnym elementem, podkreślanym nieustannie w Koranie i sunnie,[34] jak choćby: „(…)Bójcie się Boga, o którego jedni drugich pytacie i czcijcie więzy pokrewieństwa”[35].

Rodzina odgrywa niezmiernie istotną rolę w każdym systemie społeczno – gospodarczym. Podobnie jest w systemie społeczeństwa muzułmańskiego. Prorok Muhammada powiedział: „Gdy Bóg obdarza cię dobrobytem, przeznaczaj go najpierw na siebie i swoją rodzinę”. Utrzymanie rodziny to prawny obowiązek męża, nawet jeśli żona pochodzi z zamożnej rodziny. Wydawanie pieniędzy w celu pomocy uboższym członkom rodziny jest szczególnie zalecane, zwłaszcza że właśnie ubożsi krewni mają pierwszeństwo w otrzymaniu zakatu i innych społecznych zapomóg. Także prawo spadkowe rozciąga się na dalekie relacje, jak choćby rodziców, dziadków, krewnych ze strony matki i ojca. Tu przytoczyć można opowieść o tym, jak ktoś zapytał Proroka Muhammada: „Mam duży majątek a mój ojciec potrzebuje pieniędzy. Na co Prorok Mahomet odpowiedział: Ty i twój majątek należycie do ojca. Twoje dzieci są tym, co ty otrzymałeś, więc jedz z tego co ci ofiarują.”[36] Istnieją również hadisy, które wspominają o prawach wujów, ciotek i innych krewnych. Sieroty są natomiast traktowane jak własne dzieci. Starszym członkom rodziny powinna być zapewniona odpowiednia opieka oraz okazywany należyty szacunek i dobroć. Te zobowiązania zaś spadają na wnuków i prawnuków. Nawet dalecy krewni ze strony któregoś z małżonków mają prawo do wsparcia, gdyż jednym z zadań małżeństwa jest poszerzenie relacji rodzinnych i włączenie ich do ogólnego systemu wspólnoty społeczno – ekonomicznej, a także wzajemnej pomocy. I nie chodzi tu jedynie o wsparcie materialne, ale głównie psychiczne bezpieczeństwo – pewność, iż żyje się w zintegrowanej wspólnocie. W społeczności muzułmańskiej nie istnieją takie instytucje jak domy starców czy sierocińce. Biedni i niepracujący nie żyją z państwowych zapomóg, gdyż ich problemy w pierwszej kolejności rozwiązywane są w ramach rodziny. Składa się na nią nie tylko pomoc materialna, ale również wsparcie emocjonalne. Tak więc rodzina w rozumieniu islamu ma za zadanie zapewnić ekonomiczną, społeczną, moralną i emocjonalną pewność, a tym samym zbliża wszystkich swoich członków. Dzięki temu tworzy się szlachetny system społecznego i ekonomicznego bezpieczeństwa.

Instytucja rodziny służyć ma również poszerzaniu wzajemnych relacji i zawiązywania bliższych stosunków z innymi grupami – rodzinami, rodami czy narodowościami. Prorok Muhammada powiedział: „Małżeńskie powiązania (między dwoma rodzinami lub rodami) zwiększają przyjaźń bardziej niż cokolwiek innego”[37]. To pomost pomiędzy różnymi rodzinami, rodami i społecznościami, pozwalający na poszerzanie światopoglądu i tworzenie społecznej spójności.
Małżeństwo ugruntowuje również poczucie odpowiedzialności i zachęca do większego wysiłku, który ma na celu polepszenie bytu rodziny i poprawienia jej ekonomicznej sytuacji, powiększenia jej ekonomicznych zasobów. W Koranie aspekt ten wyjaśniony został w następującym fragmencie: „Żeńcie samotnych spośród was, jak też ludzi prawych i spośród waszych niewolników i niewolnic. Jeśli są biedni, to wzbogaci ich Bóg Swoją łaską. Bóg jest Wszechobejmujący, Wszechwiedzący!”[38]

***

W muzułmańskim społeczeństwie jest kilka nadrzędnych funkcji, które spełnia rodzina. Zapewnia ona zachowanie i kontynuację ludzkości, chroni moralność jednostki oraz społeczeństwa, stwarza warunki do duchowej i emocjonalnej realizacji małżonków i innych członków rodziny. Przyczynia się do zwiększenia uczucia miłości, współczucia i spokoju, wprowadza nowe pokolenia do kultury i tradycji. Zachęca do dalszego rozwoju cywilizacji. Powiększa motywację i dostarcza bodźców do wysiłku i społecznego postępu. Rodzina to kołyska cywilizacji, most pozwalający nowym pokoleniom wejść do społeczeństwa.

Idealny muzułmanin kroczy drogą wyznaczoną przez Boga, stosując się do zasad i reguł prawa muzułmańskiego zarówno w życiu prywatnym, jak i rodzinnym oraz społecznym. Jego celem jest wejście do Raju i poczucie odpowiedzialności za zrealizowanie tego celu muzułmanin odczuwa nie tylko w stosunku do siebie, ale również w stosunku do swojej rodziny i innych członków społeczeństwa. W Koranie czytamy: „O wy, którzy wierzycie! Strzeżcie się sami i wasze rodziny od ognia, którego strawą będą ludzie i kamienie”[39]. Reguła nakazywania dobra i zakazywania zła była jedną z fundamentalnych zasad formułującego się społeczeństwa muzułmańskiego, co wyraża się we fragmencie „Wy jesteście najlepszym narodem, jaki został stworzony dla ludzi. Wy nakazujcie to, co jest uznane, a zakazujcie tego co jest naganne”[40]. Prawa, obowiązki oraz wzajemne oczekiwania członków rodziny są bezpośrednio związane z przynależnością do większego systemu społecznego, który wywodzi się ze wspólnego religijnego braterstwa.[41] A przecież „relacja jest prosta: istnieje tylko Bóg i tylko On się liczy. Człowiek jest ważny jedynie w stosunkach z Bogiem, społeczeństwo zaś jest rozumiane jako zbiorowość ludzi poddanych Bogu, przy czym chodzi tu wyłącznie o Jedynego Boga. Jeśli tylko wierzy się w Jednego Boga, należy się do wielkiej społeczności ludzi wierzących.”[42]

Rodzina stanowi związek między teraźniejszością, przeszłością i przyszłością. Dzięki rodzinie wszelkie przejścia i zmiany są stopniowe i trwałe. Z jednej strony stanowi więc metodę regulującą układy między płciami i mechanizm, określający relacje dziecka ze społeczeństwem, z drugiej zaś jest podstawową komórką integrującą jej członków, zapewniającą możliwość spełnienia wszelkich ich ideologicznych i kulturowych zadań w życiu. Jeśli rodzina ulegnie osłabieniu lub zniszczeniu, to przyszłość całej kultury i cywilizacji zostaje zagrożona.

[1] K.Ahamad, Rodzina w islamie, str.17;
[2]ibidem, str.3;
[3] ibidem, str.4;
[4] M.Zyzik, Małżeństwo w prawie muzułmańskim, str.29;
[5] J.Bielawski, Tłumaczenie znaczenia Świętego Koranu, por. sura 6, wers 151 oraz sura 17, wers 23;
[6]sura 2, wers 177;

[7] M.Zyzik, op. cit., str.30;
[8] sura 2, wers 221;

[9] K.Ahamad, op. cit., str. 14;

[10] sura 24, wers 26;

[11]sura 4, wers 1;

[12] sura 30, wers 21;

[13] sura 13, wers 38;

[14] K.Ahamad, op. cit., str. 35;

[15] M.Zyzik, op. cit., str.33;
[16] sura 30, wers 21;

[17] M.Zyzik, op. cit., str.33;
[18] sura 2, wers 187;

[19] M.Zyzik, op. cit., str. 33;
[20] sura 51, wers 49;

[21] sura 36, wers 36;

[22] sura 54, wers 45;

[23] M.Zyzik, op. cit., str.34;
[24] K.Ahamad, op. cit., str.18;

[25] M.Zyzik, op. cit., str. 34;
[26] ibidem, str. 35;
[27] ibidem, str. 36;
[28] K.Ahamad, op. cit., str. 19;

[29] sura 4, wers 1;

[30] K.Ahamad, op. cit., str. 20;

[31] sura 2, wers 25;

[32] sura 5, wers 5;

[33] K.Ahamad, op. cit., str. 22;

[34] ibidem, str. 24;
[35] sura 4, wers 1;

[36] K.Ahamad, op. cit., str. 25;

[37] ibidem, str. 28;
[38] sura 24, wers 32;

[39] sura 66, wers 6;

[40] sura 3, wers 110;

[41] M.Zyzik, op. cit., str. 46;
[42] ibidem, str. 46;

Jedna myśl nt. „Rodzina w Islamie

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *