Panteizm filozoficznie

PANTEIZM – (gr. πᾶν [pan] – wszystko; θεός [theós] – Bóg) – pogląd filozoficzny uznający tylko jeden rodzaj rzeczywistości (monizm), utożsamiający całą rzeczywistość (świat) z Bogiem lub bytem absolutnym. Terminu „Pantheist” użył w 1705 J. Toland, a „Pantheism” – jego adwersarz J. Fay w 1709 (A. Laland, Vocabulaire technique et critique de la philosophie, P 19629, 733).

W historii filozofii występowało wiele form panteizmu.

  1. Ze względu na sposób powstawania rzeczy:
    • panteizm emanacyjny, wg którego rzeczy stopniowo wyłaniają się z niezmiennego Absolutu (neoplatonizm, Jan Szkot Eriugena);
    • panteizm ewolucjonistyczny, zgodnie z którym Bóg urzeczywistnia się przez dialektyczny rozwój świata i przez ludzkiego ducha dochodzi do samoświadomości (idealiści niem., G. Gentile, B. Croce, M. Scheler);
    • panteizm statyczny, pomijający zagadnienie powstawania rzeczy (B. Spinoza).
  2. Ze względu na formę identyczności między światem a Bogiem wyróżnia się:
    • panteizm immanentystyczny, wg którego Bóg całkowicie wyczerpuje się w rzeczach (W. F. Ostwald, E. H. Haeckel, H. A. Taine);
    • panteizm transcendentny (mistyczny), dopatrujący się pierwiastka boskiego jedynie w istocie rzeczy, szczególnie w duszy. Stworzenie staje się Bogiem dopiero po pozbyciu się powłoki zmysłowej (Wedanta, Plotyn, Jan Szkot Eriugena);
    • panteizm immanentno-transcendentalny, zgodnie z którym Bóg urzeczywistnia się i objawia w rzeczach (Spinoza, idealiści niem., J. W. Goethe, F. D. E. Schleiermacher). Do stanowiska tego należy również panpsychizm, wg którego wszystko jest ożywiane przez duszę świata (stoicy).
  3. Z teoriopoznawczego punktu widzenia:
    • panteizm realistyczny, który przyznaje rzeczom i jednostkowej świadomości byt niezależny od Boskiego myślenia (Spinoza, E. von Hartmann);
    • panteizm idealistyczny, zgodnie z którym rzeczy są tylko myślami Absolutu (panlogizm G. W. F. Hegla – relacja między przyrodą i Absolutem jest identyczna z relacją, jaka w rozumowaniu dedukcyjnym zachodzi między zasadą a jej koniecznymi następstwami).
  4. Ze względu na kwestię prymatu Boga lub świata:
    • panteizm w węższym sensie, zgodnie z którym Bóg wnika w świat;
    • panteizm, wg którego świat z konieczności wyłania się z Boga. Cały świat tkwi w Bogu jako Jego wewnętrzna modyfikacja i manifestacja, sam Bóg zaś nie jest pochłonięty przez świat (K. Ch. Krause, który zaproponował ten termin, A. N. Whitehead, Ch. Hartshorne).

Źródło: www.sciaga.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *